میراثی در معرض تهدید؛ نگاهی به ابعاد خسارت آثار تاریخی و سکوت جهانی

در پی تحولات اخیر و گزارش‌های منتشرشده درباره آسیب به آثار تاریخی و موزه‌های ایران، مسئله حفاظت از میراث فرهنگی بار دیگر به یکی از دغدغه‌های جدی تبدیل شده است. آنچه در این میان اهمیت دارد، نه‌تنها گستره خسارت‌ها، بلکه پیامدهای عمیق فرهنگی و سکوت نسبی نهادهای بین‌المللی است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، بیش از ۱۳۰ بنای تاریخی در نقاط مختلف کشور دچار آسیب شده‌اند و حدود ۵۰ موزه نیز به درجات مختلف خسارت دیده‌اند. در تهران، مجموعه‌هایی همچون کاخ گلستان، سعدآباد، بازار تاریخی و برخی موزه‌های تخصصی از جمله مکان‌هایی هستند که آسیب‌هایی—عمدتاً ناشی از موج انفجار—را تجربه کرده‌اند. در شهرهایی مانند اصفهان نیز آثاری با ارزش جهانی نظیر میدان نقش جهان و کاخ چهل‌ستون در معرض تهدید قرار گرفته‌اند. همچنین گزارش‌هایی از تخریب یا آسیب در شهرهایی چون کرمانشاه، سنندج، تبریز و خرم‌آباد منتشر شده است.
این خسارت‌ها صرفاً فیزیکی نیستند؛ بلکه ضربه‌ای به حافظه تاریخی و هویت فرهنگی یک ملت به شمار می‌روند. میراث فرهنگی، روایت‌گر تاریخ و شکل‌دهنده هویت جمعی است و از بین رفتن آن، به معنای گسست در پیوند میان گذشته و آینده خواهد بود.
با وجود این، واکنش نهادهای بین‌المللی محدود و عمدتاً در حد بیانیه باقی مانده است. سازمان‌هایی مانند اگرچه وظیفه حفاظت از میراث فرهنگی جهانی را بر عهده دارند، اما در عمل با محدودیت‌های جدی مواجه‌اند. این نهادها ابزار اجرایی قدرتمندی برای جلوگیری از تخریب ندارند و تصمیم‌گیری‌هایشان نیز اغلب تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قدرت‌های بزرگ قرار می‌گیرد. تجربه‌های مشابه در کشورهایی مانند عراق و سوریه نیز نشان داده که واکنش‌های جهانی در چنین مواردی بیشتر نمادین بوده است تا بازدارنده.
از منظر تحلیلی، این رخداد را می‌توان نشانه‌ای از تغییر ماهیت جنگ‌ها دانست. در دنیای امروز، منازعات تنها به عرصه نظامی محدود نمی‌شوند، بلکه ابعاد فرهنگی و هویتی نیز به‌شدت درگیر شده‌اند. آسیب به آثار تاریخی را می‌توان نوعی «جنگ علیه هویت» تلقی کرد؛ تلاشی برای تضعیف ریشه‌های فرهنگی و تاریخی یک جامعه.
در عین حال، این اتفاق نشان‌دهنده چالش جدی در نظام حقوق بین‌الملل نیز هست. با وجود وجود کنوانسیون‌های متعدد در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، اجرای این قوانین با ضعف‌های اساسی مواجه است. نتیجه آن، تکرار آسیب‌هایی است که نه‌تنها یک کشور، بلکه کل بشریت را متضرر می‌کند.
در نهایت، آنچه امروز در معرض خطر است، تنها بناهای تاریخی یا اشیای موزه‌ای نیست، بلکه بخشی از هویت، حافظه و سرمایه فرهنگی انسان‌هاست. اگرچه برخی از این خسارت‌ها قابل جبران نیستند، اما افزایش آگاهی و حساسیت جهانی می‌تواند گامی در جهت جلوگیری از تکرار چنین فجایعی در آینده باشد.

سیما سرپرستی خبرنگار حوزه میراث فرهنگی و گردشگری